ตอนนี้เรายืนอยู่ ณ ใจกลางลานวัฒนธรรมของบ้านแสนเจริญ ต.วาวี อ.แม่สรวย จ.เชียงราย ซึ่งเป็นที่ตั้งของชุมชนเผ่าอาข่าขนาดใหญ่ที่สืบทอดวัฒนธรรมพื้นเมืองมาตั้งแต่ครั้งบรรพบุรุษ นี่คือดินแดนของอาข่า และชาวอาข่าบ้านแสนเจริญรวมตัวกันต่อสู้เรียกร้องเปลี่ยนมุมมองไม่ถูกต้องของสังคมไทย เกี่ยวกับวิถีชีวิตชาวอาข่า ไม่ว่าจะเป็นมิดะ หญิงสาวผู้เป็นครูสอนเพศศึกษาให้หนุ่มอาข่าที่กำลังเข้าสู่วัยออกเรือน หรือลานสาวกอด สถานที่พลอดรักสามารถกอดสาวได้ตามใจชอบ

อาข่ามีที่ตั้งถิ่นฐานเดิมอยู่บนภูเขาสูงทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือและทิศตะวันตกเฉียงใต้ของจีน ปัจจุบันประชากรอาข่าหนาแน่นแถบมณฑลยูนนานของจีน โดยเฉพาะแคว้นสิบสองปันนา และยังมีชนเผ่าอาข่ากระจายอยู่ในประเทศต่างๆ บริเวณเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทั้งลาว พม่า เวียดนาม ซึ่งรวมถึงตอนเหนือของไทย และอยู่เป็นชุมชนกระทั่งทุกวันนี้ อย่างไรก็ตาม เรื่องมิดะหรือลานสาวกอดที่สร้างโดยคนนอกยังเป็นสิ่งที่ชาวอาข่าทั่วไปไม่ยอมรับ

ตลอดหกทศวรรษที่คำว่า “มิดะ” ปรากฏขึ้นในหนังสือ “30 ชาติในเชียงราย” ประพันธ์โดยบุญช่วย ศรีสวัสดิ์ และหลังจากนั้นถูกถ่ายทอดผ่านหนังสืออีกเล่มชื่อ “ชาวเขาในประเทศไทย”      รวมไปถึง “เรื่องลับน่ารู้ของอีก้อ” ที่เขียนโดยปิยพงศ์ ศิริทัพ บนความเข้าใจที่ว่า บนดอยมี “มิดะ” แม่ครูผู้ชำนาญโลกีย์สอนลีลารักให้แก่ชายหนุ่ม และมีลานสาวกอดไว้กอดสาว ถึงขนาดที่ว่าใช้ลานดินนี้เป็นสถานที่กอดจูบสัมผัสเสน่หากันในเวลากลางคืน

แม้แต่บทเพลง “มิดะ” ที่จรัล มโนเพ็ชร นำมาขับร้องจนคนทั่วไปรู้จัก ฟังจบแล้วก็พากันเข้าใจว่าชาวอาข่ามีพฤติกรรมอย่างในเพลง ทุกวันนี้เพลงเปิดซ้ำไปซ้ำมาตามสื่อต่างๆ งานเขียนยังถูกผลิตซ้ำ แล้วยังมีละครโทรทัศน์เรื่องหนึ่งที่ผู้สร้างเสนอภาพลักษณ์อาข่าช่างล้าหลังและสกปรก

และนั่นคือจุดที่ชาวอาข่าลุกขึ้นมาต่อสู้วัฒนธรรมที่ผิดเพี้ยนไปตลอดทศวรรษที่ผ่านมา เพราะถูกใส่ร้าย สร้างความคับข้องใจ ทำให้คนอาข่าเป็นที่กล่าวถึงอย่างเสียหาย มีการออกแถลงการณ์ การนัดระดมพล เคลื่อนไหวผ่านสื่อต่างๆ รวมทั้งเวทีสานเสวนา “คลายปมมิดะและลานสาวกอด : มายาคติอาข่าในสังคมไทย” ที่เชิญผู้นำชาวอาข่า ชาวอาข่าบ้านแสนเจริญ รวมไปถึงนักมานุษยวิทยามาร่วมพูดคุยที่ลานวัฒนธรรมบ้านแสนเจริญ ทำให้ค้นพบข้อเท็จจริงของคำว่า มิดะ และลานสาวกอด เวทีนี้เกิดขึ้นจากการสนับสนุนของสำนักวิจัยและพัฒนา กรมส่งเสริมวัฒนธรรม (สวธ.) ที่เห็นถึงความสำคัญของปัญหาที่เกิดขึ้น

ดูจะเป็นที่แน่ชัดว่า มิดะไม่ได้เป็นครูสอนเพศศึกษา หรือหญิงสาวจัดเจนโลกีย์ ลานสาวกอดหรือกะลาล่าเซอ ไม่ใช่สถานที่รวมตัวกันของหนุ่มสาวเพื่อเกี้ยวพาราสี เพราะ อาจู จูเปาะ ประธานชมรมอาข่าในประเทศไทยชี้ชัดว่า คำว่า “มิดะ” ไม่มี มีแต่ “หมี่ดะ” เป็นคำเรียกหญิงสาวธรรมดาของอาข่าที่ยังไม่ได้แต่งงาน “กะลาล่าเซอ” นั้นมีอยู่จริง แต่ไม่ใช่ลานสาวกอด เพี้ยนมาจากคำว่า ”ก่าหล่า หละ เฉ่อ” แปลว่า ชิงช้าฝรั่ง ปกติจะสร้างก่าหล่า หละ เฉ่อ เล่นสนุกสนานในเทศกาลแย้ ขู่ จาเอ่อ อะแผ่ว

ถ้ามาชุมชนที่นี่อาจูบอกว่าเราจะพบ “แดข่อง” เป็นลานวัฒนธรรม สร้างเป็นลานโล่งๆ โดยรอบมีขอนไม้วางเอาไว้ ตกเย็นหนุ่มสาว เด็กเล็ก พ่อบ้าน แม่บ้าน จะขึ้นมาที่ลานวัฒนธรรม เพื่อร้องรำถ่ายทอดบทเพลงจากรุ่นสู่รุ่น เป่าแคน ขลุ่ย ดีดซึง กระทุ้งกระบอกไม้ไผ่ ไปจนถึงใช้เป็นศูนย์กลางประกอบพิธีกรรม

เพื่อให้เห็นภาพผลกระทบชัดเจนขึ้น พรเพ็ญ แซ่ดู่ หญิงสาวอาข่า บอกว่า ในโลกออนไลน์มีคำว่า “มิดะ” อยู่มากมาย จากการสำรวจพบว่า คนเชื่อมั่นว่ามิดะและลานสาวกอดมีจริง ไม่เพียงเท่านั้นยังแสดงความคิดเห็นไปต่างๆ นานา เป็นวัฒนธรรมแปลกแหวกแนวบ้าง ป่าเถื่อนบ้าง หรือหญิงอาข่าการศึกษาน้อยยึดอาชีพโสเภณี ทั้งๆ ที่ความจริงมันไม่มี

“เมื่อเสพข้อมูลผ่านสื่อออนไลน์ กระตุ้นให้คนเมืองอยากขึ้นมาบนดอยตามหามิดะ เคยมีคนถามว่า มิดะมีอยู่จริงเปล่า หรือเป็นสาวงามตามบทเพลงมั้ย ครั้งหนึ่งมีนักท่องเที่ยวขึ้นดอย ถามเด็กสาวอาข่า ที่นี่มีมิดะมั้ย ด้วยความเป็นเด็กจึงตอบไป มีเยอะเลย พวกเขาเข้าใจตรงกันว่า มิดะหรือหมี่ดะ เป็นหญิงสาวธรรมดา ไม่ใช่มิดะ แม่ครูสอนโลกีย์ที่คนภายนอกเข้าใจ” พรเพ็ญเล่าถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจริงด้วยความเจ็บปวด และยังเป็นสาเหตุให้ชาวอาข่าบางคนปิดบังชาติพันธุ์ตัวเองเกรงถูกเหยียดหยาม

แม้ว่าในเวทีสานเสวนาผู้เชี่ยวชาญเรื่องมานุษยวิทยา จะวิเคราะห์และวิพากษ์วิจารณ์เนื้อหาในหนังสือและในบทเพลงว่าไม่ถูกต้อง เช่น ข้อจำกัดด้านภาษาในอดีต ทำให้ผู้เขียนตีความเอง โดยไม่ได้ศึกษาอย่างลึกซึ้ง หรือแลกเปลี่ยนกับเจ้าของวัฒนธรรม รวมถึงยุคนั้นยังไม่มีนักมานุษยวิทยา อีกข้อเท็จจริงหนึ่งจาก ปนัดดา บุณยสาระนัย นักวิจัยศูนย์ศึกษาชาติพันธุ์และการพัฒนา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ชี้ว่า แดข่องเป็นลานวัฒนธรรมที่สวยงาม แม่สอนลูก พี่สอนน้อง ผู้ใหญ่บอกเล่าตำนานชนเผ่า แต่ทุกวันนี้กลายเป็นลานร้างไป เพราะสภาพสังคมแปรเปลี่ยน เด็ก หนุ่มสาวไปเรียนในเมือง หลายชุมชนพยายามฟื้นฟู เป็นเรื่องท้าทายยิ่งกว่าเมื่อวัฒนธรรมชนเผ่าเดิมได้ค่อยเลือนหาย

และมีหลายประเด็นที่พวกเขาเห็นพ้องต้องกันอยู่ ทุกคนเห็นตรงกันไม่ควรโทษอดีต แต่เดินหน้ารักษาวัฒนธรรมอาข่า และทำให้สังคมไทยเข้าถึงข้อมูลที่ถูกต้อง อภินันท์ โปษยานนท์ อธิบดีกรมส่งเสริมวัฒนธรรม ให้แนวทางสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับอาข่าชัดว่า จะสร้างหนังสือการ์ตูน ภาพยนตร์แอนิเมชั่น รวมถึงหนังสั้นอาข่า โดยกลุ่มชาติพันธุ์อาข่าเป็นผู้เสนอเนื้อหาและตรวจสอบความถูกต้องของข้อมูลทั้งหมด กรมจะสนับสนุนการผลิตสื่อใหม่ รวมถึงเผยแพร่สม่ำเสมอ เพื่อหักล้างข้อมูลเดิมที่ผิดเพี้ยน

เพื่อให้เห็นภาพวิถีชีวิตชัดเจนขึ้น เราเดินชมรอบหมู่บ้านอาข่า พวกเขาดำรงชีวิตด้วยการเพาะปลูกพืชไร่ เช่น ข้าว ข้าวโพด พืชผักสวนครัวอื่นๆ เรียนรู้ประเพณีต้อนรับของชนเผ่าอาข่าที่นี่ หญิงชาวอาข่าสวมเครื่องแต่งกายวิจิตรงดงาม สวมหมวกสามชั้นประดับเครื่องแต่งกายห้อยเป็นสายลงมาแพรวพราวทั่วทั้งตัว และได้ร่วมพิธีกรรมให้พรจากผู้นำจิตวิญญาณชนเผ่า ไม่ใช่เรื่องน่าประหลาดใจ ถ้าชาวอาข่าพูดว่า “มิดะ…ไม่มีจริง”.

ขอขอบคุณภาพจาก khonakha.com
ที่มา ไทยโพสต์

1 Opinion To “สัมผัสชีวิตบนดอยชาวอาข่า เรียนรู้ “มิดะ” ไม่มีจริง”