1. ประตูหมู่บ้าน “ล้อข่อง” Lawr  kanq

2. ชิงช้าใหญ่ “หละเฉ่อมา” Lavq  ceq  ma

3. ลานวัฒนธรรม “แดข่อง” Dae khanq

4. บ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์ “อีซ้อล้อเขาะ” ir sawr lawr khawvq

5. หิ้งบูชาบรรพบุรุษ “เปาะเหลาะเปาะทู้” Pawvq Lawvq Pawvq tur

6. ศาลเจ้าที่ “มี้ซ้อง” Mir  sanr

7. ป่าช้าชุมชน “หล่อบยุ้ม” Lawq Bymr  หรือ “จ้อพูนยี้ย้า” Jawr pu Nyir yar

ส่วนในหัวข้อบทความนี้ นำเอาเฉพาะบทความที่สำคัญในรอบปี 2554 มาโพสไว้ เผื่อให้ท่านผู้อ่านจะได้หาอ่านง่ายมากขึ้น

การหลบหนีศัตรูพร้อมกับแบกตัวหนังสือที่บันทึกไว้บนหนังควายนั้นสร้างภาระให้กับทุกคน ขณะเดียวกันเสบียงอาหารที่ติดตัวมาก็หมดพอดี ผู้นำจึงเรียกทุกคนมาประชุมกัน สุดท้ายพร้อมใจกันลงความเห็นว่า ต้องเผาหนังควายกิน เพื่อความอยู่รอดเผ่าพันธุ์อาข่า ” ตั้งแต่นั้นมา ชนเผ่าอาข่าก็ไม่มีตัวหนังสือใช้เป็นของตนเองอีกเลย ใช้แต่ความจำ และปากต่อปากสืบทอดเผ่าพันธุ์กันเรื่อยมา

ด้วยภูมิปัญญาของชาวอาข่าที่พยายามถ่ายทอดองค์ความรู้ และประสบการณ์ของตนเองให้ลูกหลานสืบทอด จึงคิดค้นกุสโลบาย และความคิดสร้างสรรค์ต่างๆ เช่น นิทาน สุภาษิต เพลง สัญลักษณ์ต่างๆ โดยเฉพาะการท่องจำชื่อบรรพบุรุษตั้งแต่ปฐมอาข่าคนแรกมาถึงชื่อตนเอง ที่เรียกว่า “จึ-tseevq”

ยิ่งกว่านั้นในคำสวด และบทสวดในประเพณีพิธีกรรมต่างๆก็ถูกสอดแทรกเรื่องราวประวัติศาสตร์ของชนเผ่า มีการบรรยายถึงการโยกย้าย ย้ายถิ่นฐานไปตั้งรกรากอยู่ในที่ต่่างๆไว้อีกด้วย

ภาษาอาข่ายังเป็นเครื่องมือสร้างความบันเทิง ความรื่นเริง ความสนุกสนานให้กับสังคมอาข่าอีกด้วย โดยเฉพาะการร้องรำทำเพลง ชาวอาข่ามีหัวใจแห่งดนตรีในทุกหนทุกแห่ง อย่างยิ่งการร้องเพลงโต้ตอบกันของหนุ่มสาวเวลาไปทำไร่ทำสวน ซึ่งก็ต้องใช้ปฏิภาณไหวพริบ ต้องพลิกแพลนในการขับร้อง

หนุ่มสาวอาข่าสามารถแต่งเพลงพร้อมร้องไปด้วยได้ในขณะเดียวกัน เพลงที่โต้ตอบกันส่วนใหญ่ไม่ใช่เพลงที่แต่งมาก่อน หรือ นำเพลงของคนอื่นมาร้อง แต่เป็นเพลงที่แต่งขึ้นเฉพาะหน้าแล้วร้องตามสถานการณ์ต่างๆ ซึ่งล้วนแล้วเป็นเรื่อง “มหัศจรรย์ในบทเพลงอาข่า”

ปัจจุบันชนเผ่าอาข่ามีตัวหนังสือใช้เป็นของตนเอง ผมก็ไม่แน่ใจว่า ชาวอาข่ามีตัวหนังสือใช้มาตั้งแต่เมื่อไร พ.ศ.ไหน ไม่มีหลักฐานอ้างอิงในมือที่ชัดเจน เคยไ้ด้ยินผู้ใหญ่อาข่าหลายคนเล่าว่า มีคณะมิชชันนารีสอนศาสนาเข้ามาในไทย แล้วได้ประดิษฐ์อักษรใช้ให้กับชาวอาข่า โดยการปรับประยุตก์ให้กับประเพณีวัฒนธรรมอาข่า ซึ่งก็ไม่รู้ว่า ตัวอักษรที่ประดิษฐ์ขึ้นครั้งแรกนั้นมีรูปร่างลักษณะ หรือแบบพิมพ์เป็นอย่างไร (หากมีใครทราบช่วยคอมเม้นให้ด้วย)

เมื่อวันที่ 8 เดือน สิงหาคม พ.ศ. 2551 กลุ่มผู้นำอาข่าไทย อาข่าจีน อาข่าพม่า และอาข่าลาว ไม่แน่ใจว่า มีอาข่าจากประเทศลาวเข้าร่วมในครั้งนี้ด้วยหรือเปล่า (khanqgm aqkaq sanqbovq maeqbawq-e deq) ได้ร่วมกันจัดประชุม หาข้อตกลงเรื่องการใช้ “ภาษาอาข่า” ที่ อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย จุดเริ่มต้นครั้งนี้ ก็เพื่อให้ชาวอาข่าทุกประเทศใช้ตัวอักษรภาษาอาข่าแบบเดียวกัน พิมพ์เดียวกัน (ก่อนหนัานั้นชาวอาข่่าแต่ละกลุ่มใช้ตัวอักษรภาษาอาข่าไม่เหมือนกัน) การประชุมเรื่องภาษาอาข่านั้น มีหลายครั้งด้วยกัน การประชุมครั้งล่าสุดก็เมื่อวันที่ 5-9 เมษายน 2553 ที่ เชียงตุง ประเทศพม่า (หนังสือ Dawq Siq Paer Tanr, 2553)

ทุกวันนี้ ผมพยายามศึกษา เรียนรู้ตัวหนังสืออาข่าตัวใหม่ล่าสุดด้วยตนเอง  จากหนังสือบ้าง จากโลกออนไลน์บ้าง โดยเฉพาะจากเพลงอาข่า ถามผมว่า “ยากไหม” โดยส่วนตัวแล้วไม่ยากครับ เพราะประการแรก มีพื้นฐานความเป็นอาข่า โดยเฉพาะพื้นฐานการพูดภาษาอาข่าอยู่แล้ว ประการที่สอง มีพื้นฐานด้านภาษาอังกฤษ (อย่างน้อยๆก็รู้สระ พยัญชนะ) ซึ่งถ้าเราตั้งใจศึกษา เรียนรู้ตัวหนังสืออาข่า ไม่ถึงหนึ่งสัปดาห์ผมมั่นใจว่า อ่านออก เขียนได้อย่างแน่นอน

ปล. ต้องการข้อมูลเพิ่มเติมขอให้ไปสอบถามองค์กร หรือหน่วยงานที่ทำงานด้านอาข่า

1.เพื่อสืบทอดตระกูลชนเผ่าอาข่า และสืบทอดบรรพบุรุษ ซึ่งว่าด้วยนามสกุลของตัวเอง

2.เพื่อสืบสานตระกูลเครือญาติ สืบหาสายเลือดเชื้อสาย ความเป็นญาติพี่น้อง

3.เวลาเกิดเเหตุการณ์คับขัน หรือสิ่งเลวร้ายขึ้นกับตนเอง มีความเชื่อว่า ถ้านับ “จึ” ชื่อบรรพบุรุษตนเองได้ จะแคล้วคลาด รอดพ้น ปลอดภัยจากภยันตรายทั้งปวง

4.มีข้อห้ามเด็ดขาด “ห้ามแต่งงานกับคนในตระกูลเดียวกัน (นามสกุลเดียวกัน)” ถ้าช่วงห่างของ “จึ” ยังไม่ถึง 7 ชั่วโครตไป ต้องนับ “จึ” เพื่อตรวจสอบดูว่า เป็นญาติพี่น้องกันหรือไม่

5. เมื่อคนในตระกูลใดตระกูลหนึ่งเสียชีวิตลง ผู้นำสวด คือ “พี๊มา” [Pirma] จะทำิพิธีสวดและท่อง “จึ” ของตระกูลนั้นๆ ทั้งนี้เพื่อส่งวิญญาณไปสู่สุคติ และไปพบกับบรรพบุรุษของตนเอง

“จึ” tseevq ตั้งแต่ ซุ่มมิโอ๊ ถึง หม่อ โป่ว เส้อ (นับจากซ้ายไปขวา)

ปล. คำอ่านภาษาไทย ไม่ถูกต้องตามคำออกเสียงภาษาอาข่าอย่าง 100%

ประมาณ 10 ปีที่แล้ว การจะหาฟังเพลงอาข่านั้น (สำหรับผม) ยากมาก ตอนผมอยู่ มัธยมต้น จนถึง ป.ตรี ปีแรก ยังฟังเพลงจากม้วนเทปอยู่เลย มีอยุ่ประมาณ 2-3 ม้วน ไม่มีโอกาสได้ฟังเพลงอาข่าจากแผ่นซีดี ไม่ได้ดูมิวสิควีดีโอเพลงเหมือนปัจจุบัน ผมจำได้อย่างแม่นยำ ช่วงที่เพลงอาข่าบูมมากที่สุด ก็คือช่วงที่นักร้องชายอาข่า มีชื่อว่า “จังโบ” (jarbo)  จากประเทศจีน มาแสดงคอนเสริต์อาข่าในประเทศไทย ช่วงนั้นเองที่มีโอกาสได้ฟังแผ่นเพลงซีดีอาข่า

สำหรับผมในยามที่เหงา ท้อแท้ หรือหมดกำลังใจ ทางหนึ่งคือ หันเข้าหาฟังเพลงอาข่า มีบทเพลงอาข่ามากมายทำให้คลายเหงา คลายความคิดถึง ให้กำลังใจ เพิ่มพลังในการดำเนินชีวิต ให้แง่มุมคติสอนใจอาข่า ซึ่งก็หาฟังได้ตามโลกอินเตอร์เน็ต เช่น youtube และตามเว็บชนเผ่าอาข่า

นักร้องหญิงอาข่าเท่าที่หามาได้

ปัจจุบันหาฟังเพลงอาข่าได้ง่ายมาก แค่เราเข้าไปในโลกอินเตอร์เน็ต โดยเฉพาะเว็บขึ้นชื่ออย่าง youtube มีพี่ๆน้องๆอาข่าได้อัพโหลดไว้มากมาย เพียงแค่เราใช้คีย์ค้นหาใน google หรือ youtube เช่น คำว่า เพลงอาข่า akha song akha music or aqkaq เมื่อค้นหาแล้วจะโผล่รายการเพลงออกมามากมาย คลิกตามไปฟังจากลิงค์ต่างๆนั้นได้เเลย

ท่านที่อัพโหลดเพลงอาข่าไว้ใน youtube ที่ค่อนข้างมาแรง และอัพเดทตลอดเวลา นับได้มีไม่กี่ท่าน โดยมีการใช้ชื่อในการอัพโหลดเพลงต่อไปนี้

- Akhasong ตอนนี้มีเพลงอาข่าทั้งหมด 71 เพลง มีการอัพเดทอย่างสม่ำเสมอ มีทั้งเพลงอาข่าไทย เพลงอาข่าจีน และเพลงอาข่าพม่า เพลงส่วนใหญ่จะเ้น้นเนื้อหาอาข่าโดยตรง
- Chaiceenee มีเพลงอาข่าอยู่ทั้งหมด 22 เพลง ส่วนใหญ่เป็นเพลงอาข่าจากประเทศจีน (เป็นน้องอาข่าจากบ้านแม่เต๋อ)
- Akhamalay ส่วนใหญ่เป็นเพลงอาข่าจากพม่า (Merma Dawq car) มีเพลงพม่ารวมอยู่ด้วย ไม่ได้นับดูว่า มีเพลงอาข่าเท่าไร แต่ค่อนข้างเยอะเเหมือนกัน มีการอัพเดทอย่างสม่ำเสมอด้วย
- Lochingcha เป็นน้องที่รู้จักกัน มีเพลงอาข่าอยู่ทั้งหมด 45 เพลง มีทั้งเพลงอาข่าไทย อาข่าจีน และอาข่าพม่า น้องคนนี้ได้อัพโหลดเพลงฮานีอาข่าไว้เยอะเลยทีเดียว ( ใครยังไม่เคยฟังเพลงฮานีอาข่า..ตามไปฟังได้)
- Charat1982 มีอยู่ทั้งหมด 40 เพลง น้องคนนี้อัพโหลดเพลง จังโบ ไว้เยอะเลยทีเดียว ตั้งแต่ชุดแรกถึงชุดปัจจุบัน

นอกเหนือจากชื่อข้างบนแล้วก็มีชื่อ  khonakha danrtavzaq somboonstudio eturet Prisananana  Aeksaje annenunutun tonzung  Sinsouk  CarlZha เป็นต้น เท่าที่ดูรายชื่อเหล่านี้แล้วยังอัพเพลงไว้ได้ไม่เยอะ

ตอนนี้ผมกำลังรวบรวมเพลงเหล่านี้ให้มาอยู่ในที่เดียวกัน โดยสร้างหน้าหน้าเว็บเพลงอาข่าขึ้นมา (พูดไว้ในบทความที่แล้ว) ตามไปฟังกันได้ที่  ฟังเพลงอาข่า

เพราะอะไรต้องฟังเพลงอาข่า จากบ้านมานาน มาอยู่ในสังคมเมือง โอกาสที่จะสื่อด้วยภาษาอาข่ากันและกัน แทบจะไม่มีเลย วันวานพูดไทย พูดฝรั่ง พูดภาษาต่างชาติพันธุ์ ขณะเพื่อนอาข่าด้วยกันยังพูดภาษาไทยอยู่ตลอดเวลา อย่างนี้มีโอกาสที่จะลืมเลือนภาษาและวัฒนธรรมตนเองหรือเปล่า??

ผมมั่นใจว่า ถ้าฟังเพลงอาข่าประจำ ช่วยให้ไม่ลืมภาษาได้ ช่วยให้ไม่ให้ละเลยประเพณีวัฒนธรรมได้ ช่วยจรรงโลงใจไม่ให้ลืมชาติกำเนิดได้ ช่วยให้สำนึกรักบ้านเกิดได้ ช่วยให้ธำรงรักษาประเพณีของตนเองไว้ได้ แม้จะไม่เต็มร้อยเปอร์เซ็นก็ตาม ท้ายสุดอาจช่วยให้ท่านยังมั่นคงนับถือบรรพบุึรุษนานเท่านาน…

หลังจากที่ผมได้ยกเลิกเว็บคนอาข่า “khonakha.com” ไปแล้ว ผมก็พยายามทำเว็บเดียวให้กลายเป็นจุดส่วนรวมชนเผ่าพื้นเมืองอาข่า โดยที่สามารถค้นหาทุกสิ่งอย่างที่ต้องการได้ในเว็บเดียว (ความฝันในอนาคต)

ทำเว็บนี้ก็มานานแล้ว แต่ยังไม่ได้พูดถึงรายละเอียดของเว็บนี้ว่า มีอะไรบ้าง เว็บประกอบด้วยกี่ส่วน ส่วนไหนว่าด้วยเรื่องอะไร วันนี้ขอพูดถึงส่วนประกอบต่างๆของเว็บนิดหนึ่ง เพื่อที่ผู้อ่านจะได้เข้าถึงข้อมูลง่ายมากขึ้น

ณ ปัจจุบัน เว็บประกอบด้วย 3 ส่วนใหญ่ 1.เว็บหนัาหลัก (Main) 2.หน้าบอร์ด (Forum) 3.หน้าเพลงอาข่า (Music)

- หน้าเว็บหลัก (Main) อย่างที่เห็นอยู่ ส่วนใหญ่แล้วจะเกี่ยวกับบทความ หรือข้อมูลสั้นๆเกี่ยวกับอาข่า เป็นบทความที่ผมกับน้องบางคนเขียนขึ้นมา บางบทความก็นำมาจากเว็บไซต์อื่น และจากหนังสือที่เกี่ยวกับอาข่า นอกเหนือจากนั้นจะเป็นลิงค์ต่างๆทีเชื่อมโยงไปยังเว็บไซต์อื่น อยู่ทางขวามือ เว็บหน้าหลักนี้ ผู้อ่านไม่สามารถเป็นสมาชิกได้ มีเพียงแต่อ่านบทความ และแสดงความคิดเห็นได้เท่านั้น

หน้าตามเว็บหน้าหลัก

- หน้าเว็บบอร์ด (Forum)  ส่วนนี้สร้างไว้ให้สมาชิกแบ่งปันข้อมูลต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น ประวัติศาสตร์อาข่า ประเพณีวัฒนธรรมอาข่า รูปภาพอาข่า ภาษาอาข่า และบางส่วนที่ไม่เกี่ยวข้องกับชนเผ่าอาข่า (ต้องสมัครสมาชิกถึงจะโพสข้อมูลต่างๆได้) โดยสมาชิกสามารถโพสรูปภาพ โพสวีดีโอ โพสบทเพลง แสดงความเห็น โต้ตอบกับเพื่อนๆ และโพสข้อมูลต่างๆได้ตามใจชอบ

หน้าตาเว็บหน้าบอร์ดอาข่า

- หน้าเพลงอาข่า (Music) เป็นหน้าที่รวบรวมเพลงอาข่าจากหลายๆที่เข้ามาไว้ด้วยกัน โดยมีเพลงอาข่าจีน เพลงอาข่าพม่า เพลงอาข่าไทย เพลงทั้งหมดทีลงไว้ส่วนใหญ่ก็นำมาจาก  youtube  ซึ่งเป็นบทเพลงที่พี่ๆน้องๆอาข่านำมาโพสไว้ในเว็บดังกล่าว ต้องการให้น้องๆพี่ๆอาข่าได้ฟังเพลงอาข่าหลากหลายจากเว็บนี้ ตอนนี้ผมยังรวมเพลงได้ไม่มากเท่าไร แต่ก็จะพยายามรวบรวมเพลงอาข่ามาไว้ที่เว็บนี้ให้ได้เท่าที่จะสามารถ

หน้าตาเว็บหน้าเพลงอาข่า

อนาคตอาจจะต้องเพิ่มหน้าอื่นๆขึ้นมา รอติดตามกันนะครับ

ถ้าจะเข้าไปชมหน้าบอร์ด กับ หน้าเพลงอาข่า ให้ดูที่เมนูหน้าหลักด้านบนมีคำว่า “Forum and Music” คลิกเข้าไปได้เลยครับ

คำตอบก็คือ เพราะชาวอาข่ายุคสามสิบปีก่อน มีข้อจำกัดในการฟังภาษาไทย เมื่อมีคนมาสอบถามว่าที่นั่นมี “มิดะ” จริงหรือ ก็พยักพเยิดหน้า เนื่องจากฟังคล้ายๆกับคำว่า “หมี่ดะ” ด้วยความบริสุทิธิ์ใจจริงๆ ที่ไม่รู้ว่า “มิดะ” ในมุมมองของคนนอกนั้นหมายถึงอะไร

ในภาษาอาข่าไม่มี “มิดะ” มีแต่คำว่า “หมี่ดะ” หมายถึง หญิงสาวในวัยพร้อมจะมีครอบครัว คือชาวอาข่าแบ่งชื่อเรียกผู้หญิงตามช่วงวัยทั้ง 4

ทารกแรกเกิดถึง 12 ขวบ เรียกว่า “อะบู้ยะ” โตเป็นสาวแรกรุ่นอายุ 13-17 ปี เรียกว่า “หมี่เดอเดอจ๊อง” โดยกำหนดให้ใส่หมวกลักษณะหนึ่ง ครั้นอายุ 18-24 ปี เรียกว่า “หมี่ดะ” คือ พร้อมที่จะแต่งงาน ต้องใส่เครื่องประดับเต็มยศมีขนไก่ หลังจากอายุ 24 ปีขึ้นไป เรียกว่า “หมี่เด๊ะ” คือเป็นแม่เหย้าแม่เรือนแล้ว

ไม่มีอะไรซับซ้อนซ่อนเงื่อนอยู่เบื้องหลังคำว่า “หมี่ดะ” ก็เป็นแค่หญิงสาวในวัยหนึ่ง

ส่วน “กะลาล่าเซอ” ที่บุญช่วยให้คำจำกัดความว่า หมายถึง “ลานสาวกอด” หรือ “ลานรักลานสวรรค์” จนเรามองเห็นภาพหญิงสาวนั่งชิงช้าเย้ายวนรอให้ชายหนุ่มมาเล้าโลม หากชายหนุ่มเลือกกอดหญิงสาวคนใดแล้ว ฝ่ายหญิงมีใจปฏิพัทธ์ก็จะกอดตอบ เป็นอันว่าต่างคนต่างเจอเนื้อคู่ที่ถูกใจ แต่หากกอดแล้วถูกหญิงสาวผลักไส ก็แสดงว่าหล่อนไม่เล่นด้วย เมื่อหน้าแตกก็ต้องไปไล่กอดสาวคนใหม่อีก

หญิงสาวอาข่า

นั่นคือภาพ “ลานสาวกอด” ที่บุญช่วยพรรณาไว้ แต่แท้จริงแล้วไม่มี “กะลาล่าเซอ” ไม่มี “ลานสาวกอด” ในบริบททางวัฒนธรรมของอาข่า

ภาษาอาข่ามีแต่คำว่า “กะล้าหละเฉ่อ” โดยแยกเป็นสองคำ “กะล้า” คือคำเรียกคนฝรั่งหรือคนแขกแปลกหน้า ทำนองแขกกุลา ส่วน “หล่ะเฉ่อ” คือ “ชิงช้า” ซึ่งชาวอาข่าตั้งชิงช้าสูงไว้ที่ลานกว้าง ลานนี้เรียกว่า “แดข่อง” หรือ “แตห่อง” เพื่อรองรับประเพณีโล้ชิงช้า มีขึ้นในช่วงเดือนสิงหาคมของทุกปี เป็นพิธีเฉลิมฉลองความอุดมสมบูรณ์ของผลิตผลพืชไร่ แต่ยามที่ไม่มีพิธีใดๆ คนทั่วไปก็สามารถมานั่งเล่นชิงช้านั้นได้ และชิงช้านี้มักเป็นที่นิยมของหญิงสาววัย “หมี่ดะ” ที่ชอบมาพบปะพูดคุยกัน

เพราะฉะนั้น กะล้าหละเฉ่อ หากแปลตรงตัวจึงหมายถึง ชิงช้าฝรั่ง ที่ประดิษฐ์ขึ้นมาเหมือนชิงช้าสวรรค์ ชิงช้าหมุน เพื่อความบันเทิงสนุกสนาน ไม่เห็นเกี่ยวอะไรกับลานวัฒนธรรมและประเพณีโล้ชิงช้าของชาวอาข่าเลย

การพบปะกันที่ลานกว้างนั้น เป็นไปในลักษณะคล้ายลานวัฒนธรรม ลานที่ทุกคนมารวมตัวกัน คราวที่ต้องทำพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ในวงวัฏ เกิด แก่ เจ็บ ตาย ฝังศพ แต่งงาน หรือใช้เป็นลานเล่านิทาน สุภาษิต แม่สอนลูก ปูสอนหลาน

    ไม่ใช่ลานสำหรับกอดสาว หรือ ลานของหญิงหม้ายเจ้าเสน่ห์มาสาธยายชั้นเชิงกามรสแบบประเจิดประเจ้อ!

ที่มา หนังสือพิมพ์มติชน สุดสัปดาห์ ฉบับที่ 1621 หน้าที่ 75-76