Kartanrpar ปีใหม่ชาวอาข่า

 ปีใหม่ชาวอาข่าถือว่าเป็นการเปลี่ยนแปลงวันปีใหม่หรือเปลี่ยนฤดูกาล ซึ่งเป็นการส่งท้ายปีเก่าต้อนรับปีใหม่ ฉะนั้นคนทุกคนก็จะมีอายุเพิ่มขึ้น ปีใหม่ชาวอาข่าจะมีจุดเด่นและสำคัญมาก คือ การละเล่นลูกข่าง โดยที่ปีใหม่อาข่านั้นจะตรงกับเดือนธันวาคมหรือต้นเดือนมกราคมของทุกปี

ถ้าเป็นเดือนอาข่าแล้วก็จะเป็นเดือนท้องลา (Tanq la) ปีใหม่ของอาข่าเกิดขึ้นภายหลังจากที่มีการเก็บเกี่ยวพืชพันธุ์จากไร่นาหมดแล้ว หลังจากการตรากตรำทำงานมาหนัก 1 ปีเต็ม อันเป็นการฉลองผลผลิตที่เก็บเกี่ยวมาไว้ในบ้านเรียบร้อยแล้ว ปีใหม่ชาวอาข่าจะมีการประกอบพิธีกรรมทางศาสนาอยู่ 4 วัน

วันแรก มีการประกอบพิธีบูชา และกราบไหว้บรรพบุรุษผู้ล่วงลับไปแล้ว ข้าวของเครื่องบูชาต่อบรรพบุรุษประกอบด้วย น้ำชา เหล้า ข้าวเหนียวดำ และข้าวเหนียวขาว อีกทั้งไก่ขนสีดำ ห้ามใช้ไก่ขนสีขาว

วันที่สอง มีการทำลูกข่าง โดยใช้ไม้เนื้อแข็ง ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางของลูกข่างเมื่อทำเสร็จแล้วมีขนาดความกว้างประมาณ 5-7 เซนติเมตร ปลายแหลม ด้านบนจะตัดเรียบตั้งกับพื้นได้

ขนาดของลูกข่างจะทำขึ้นให้มีขนาดความพอดีกับผู้เล่น เมื่อทำเสร็จแล้วก็จะมีการละเล่น โดยมีวิธีการเล่น 2 ประเภท คือ การแบ่งฝ่าย และตั้งลูกข่างเป็นแถว ขว้างให้ถูกลูกข่างของฝ่ายตรงกันข้าง วิธีที่สอง คือการเล่นโดยการใช้เชือกปั่นให้ลูกข่างหมุนแล้วตีลูกข่างโดยวิธีการหมุนเช่นกัน

ในวันที่สองของปีใหม่ ช่วงเวลาตอนกลางคืนจะมีการเล่นกระบอกไม้ไผ่ โดยมีทั้งเด็ก และผู้ใหญ่ เครื่องในการประกอบการละเล่นมี กลอง ฉิ่ง ฉาบ กระบอกไม้ไผ่ โดยจะเล่นกันตลอดทั้งคืนจนถึงรุ่งเช้าวันใหม่

วันที่สาม อาข่าเรียกว่าเป็นวัน “ล้อดะอ่าแผ่ว” ซึ่งจะแปลออกมาก็จะมีความหมายคือการทำพิธี เพื่อตอนรับวันใหม่หรือปีใหม่นั้นเอง และหลังจากวันนี้เป็นต้นไป คนทุกคนก็จะมีอายุเพิ่มมากขึ้นไป ดังนั้นอายุของอาข่าหากผู้ใดเกิดวันที่ 2 ของเทศกาลนี้ถือว่าจะนับอายุเป็น 1 ปี ได้แม้เกิดมามีอายุเพียง 1 วัน และตรงข้ามหากผู้ใดเกิดมาหลังวันที่ 3 ก็จะถือว่าจะมีอายุที่สมบูรณ์โชคดี

และในวันที่ 3 นี้ ครอบครัวทุกหลังจะมีการประกอบอาหารเลี้ยงกัน มีการสู่เหล้าดื่มกันจนมีภาษิตอาข่าคือ “ค้า ท๊อง จี้ ฉี่” แปลว่า ประเพณีดื่มเหล้านั้นเอง ตลอดทั้งวันผู้อาวุโสก็จะมีการแลกเปลี่ยนปัญหาวัฒนธรรมของชุมชน มีการแข่งขันการละเล่นพื้นบ้านในตอนกลางวัน เช่น เล่นลูกสะบ้าในกลุ่มผู้หญิง และเล่นลูกข่างในกลุ่มผู้ชาย มีการเต้นรำพื้นบ้านในเวลากลางคืน

วันที่สี่ วันสุดท้ายของปีใหม่ ซึ่งอาข่าเรียกว่า “จ่า ส่า” แปลว่า วันสุดท้าย ในวันนี้จะไม่มีการประกอบพิธีกรรมอะไรแต่จะมีการเล่นลูกข่าง หรือบางครอบครัวยังมีการประกอบอาหารเลี้ยงกันอยู่บ้างแต่ก็ไม่มากนัก และเมื่อตกเย็นก็จะถือว่าสิ้นสุด “Kartanrpar-e”

จุดเด่นของปีใหม่ “Kartanrpar-e” ของชาวอาข่านั้น เพศชายจะมีการเล่นลูกข่างตลอดทั้ง 4 วัน ส่วนเพศหญิงก็จะเล่นลูกสะบ้า และผู้เฒ่าผู้อาวุโสจะมีการพูดคุยแลกเปลี่ยนข้อปฏิบัติด้านประเพณีวัฒนธรรม กฎจารีต ข้อห้าม ข้อบัญญัติ อีกทั้งกฏหมายบ้านเมือง ทั้งนี้ เพื่อสร้างความเข้าใจ และปรับประยุกต์ให้กับเข้ากาลสมัยต่อๆไป

อ้างอิงจาก มูลนิธิกระจกเงาเชียงราย
ปล.ผิดพลาดประการใด ช่วยแนะนำด้วย

รายการพันแสงรุ้ง ตอน ชาวอาข่า

เรื่องราวของชาวอาข่า “ชนเผ่าพื้นเมืองอาข่า” ที่ไม่เคยเปิดเผยที่ไหนมาก่อน